pracownik Wojewódzkiego Ośrodka Kultry, działacz kultury i społeczny
Urodzony 14 VIII 1930 r. w Śmielinie w gminie Sadki. Jego ojciec, Mieczysław, był uczestnikiem powstania wielkopolskiego. Podczas okupacji, w czasie pobytu ojca w niewoli w Lubece i Hamburgu, mieszkał w Bydgoszczy, gdzie uczęszczał do szkoły niemieckiej. W 1955 r. ukończył Technikum Handlowe Ministerstwa Handlu Wewnętrznego w Toruniu, a w 1981 r. ukończył Wyższą Szkołę Pedagogiczną, uzyskując tytuł magistra.
W latach 1950–1955 był zatrudniony w Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Wyrzysku jako kierownik Oddziału Kultury. W tym czasie był inicjatorem przejęcia przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Domu Kultury w Nakle n. Notecią, który był prowadzony przez związki zawodowe. W latach 1955–1964 zatrudniony był w Wydziale Kultury WRN i w Powiatowym Domu Kultury w Szubinie. W 1964 r. przeszedł do pracy w Wojewódzkim Ośrodku Kultury w Bydgoszczy.
Działając w Zarządzie Okręgowym Związków Zawodowych, rozpoczął pracę z ludźmi, którzy przeszli na emeryturę – i spotkali się z problemem późnej dorosłości. Podobne działania podął także w Wojewódzkim Ośrodku Kultury w Bydgoszczy. Frelichowski był inicjatorem powstania Międzywojewódzkiej Komisji Klubów Seniora, która organizowała takie imprezy ogólnopolskie dla seniorów, jak: Laur Seniora, Ogólnopolski Przegląd Artystycznego Ruchu Seniorów, Babie Lato, zajęła się także wydawaniem zeszytów metodycznych „Kultura i Seniorzy”. Był koordynatorem działalności klubów seniora w całej Polsce. Zmarł w przededniu obchodów trzydziestej rocznicy istnienia stworzonego przez niego ruchu aktywizacji kulturalnej ludzi starszych. Ogólnopolski Przegląd Artystyczny Ruchu Seniorów odbywa się nadal corocznie w Bydgoszczy, a Grand Prix Artystycznego Ruchu Seniorów nosi imię Tytusa Frelichowskiego.
Za pracę na rzecz seniorów został odznaczony: Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką „Zasłużony Działacz Kultury”, Srebrnym Medalem dla Pożarnictwa, Złotą Honorową Odznaką ZERiI, Złotą Honorową Odznaką PKPS, dwukrotnie odznaką honorową „Za zasługi dla województwa bydgoskiego” oraz Srebrną Odznaką Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki. Zmarł 11 III 1988 r.
spoczywa w kwaterze 7
historyk, archiwista, działacz społeczny
Urodzony 12 VI 1903 r. w Poznaniu, syn Józefa, rzemieślnika, i Tekli ze Śmidowiczów. Wywodził się z wielkopolskiej, patriotycznej rodziny. Uczył się w Poznaniu, najpierw w szkole powszechnej, następnie w Szkole Wydziałowej i w Gimnazjum im. Bergera. W 1923 r. zdał egzamin dojrzałości. Po ukończeniu gimnazjum zapisał się na Wydział Filozoficzny i Humanistyczny Uniwersytetu Poznańskiego. Studiował historię jako główny przedmiot, stopień magistra filozofii w zakresie historii uzyskał 15 XII 1936 r. na podstawie pracy zatytułowanej „Jan Wilhelm Kassyusz. Zarys biografii na tle życia Wielkopolski w pierwszej połowie XIX wieku”.
Pracę zawodową rozpoczął w 1927 r., został zaangażowany na czas określony przez Archiwum Państwowe w Poznaniu i wydelegowany do oddziału tego Archiwum w Bydgoszczy, gdzie prowadził prace porządkowe nad zespołem akt regencji bydgoskiej. Po wygaśnięciu umowy w lipcu 1927 r. powrócił do Poznania i pracował w archiwum Biura Historycznego przy DOK VII, porządkując akta powstania wielkopolskiego. Od 1 XII 1928 r. pełnił funkcję ,,prowizorycznego urzędnika”, czyli p.o. kierownika Oddziału AP Poznańskiego w Bydgoszczy. Dnia 10 I 1934 r. mianowano go do odwołania podreferendarzem w Oddziale. W dalszym ciągu, aż do 30 IX 1939 r., był p.o. kierownika Oddziału AP Poznańskiego w Bydgoszczy.
Po wybuchu II wojny światowej, zgodnie z zarządzeniami ewakuacyjnymi, w nocy z 3 na 4 września 1939 r. opuścił Bydgoszcz i dotarł do Warszawy. Przydzielony został do grupy pracowników, którzy mieli brać udział w akcjach przeciwpożarowych w budynkach AGAD i Wydziału Archiwów Państwowych. Po upadku Warszawy ukrywał się kilka miesięcy w Poznaniu i Łodzi. Do Bydgoszczy wrócił w styczniu 1940 r. Miejscowy urząd pracy skierował Esmana do Kulturamtu (Okręgowego Urzędu Ziemskiego), gdzie powierzono mu funkcję archiwisty i tłumacza. Jesienią 1942 r. został wydelegowany na okres kilku miesięcy do bydgoskiego Oddziału Archiwum Rzeszy w Gdańsku (Reichsarchiv Danzig, Zweigstelle Bromberg). Opracował wtedy repertorium akt b. Komisji Generalnej. W Kulturamcie pracował do lipca 1944 r., następnie skierowany został do robót przymusowych i przebywał w obozie pod Aleksandrowem Kujawskim. W połowie stycznia 1945 r. uciekł z obozu i wrócił do Bydgoszczy.
Po wyzwoleniu miasta w końcu stycznia 1945 r. został członkiem Tymczasowego Komitetu Miejskiego i stanął na czele Komitetu Ochrony Mienia Państwowego i Kulturalnego, przekształconego później w Wojewódzki Komitet do Spraw Bibliotecznych i Archiwalnych. Równocześnie opiekował się bydgoskim Oddziałem Archiwum Państwowego w Poznaniu. Kierownictwo tego Oddziału powierzono mu oficjalnie 1 VII 1945 r. Kiedy Oddział bydgoski Archiwum Państwowego w Poznaniu przekształcono w Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Esman został jego kierownikiem, a następnie od 22 VII 1949 r. tymczasowym dyrektorem. Dnia 29 V 1952 r. ze względu na zły stan zdrowia zmuszony był zrezygnować z zajmowanego stanowiska. Ale już 1 IX 1952 r. został mianowany najpierw prowizorycznym kustoszem, a następnie 29 XI 1955 r. kustoszem w bydgoskim WAP. Dnia 1 IV 1964 r. powołany został na stanowisko adiunkta naukowo-badawczego w tymże archiwum. W okresie od 1 XI 1964 do 31 XII 1965 r., za zgodą NDAP, pracował dodatkowo w BTN na stanowisku kierownika pracowni naukowej.
W 1968 r. Esman ukończył 65 lat, nabywając uprawnienia emerytalne. Pracował jednak nadal, a 29 XII 1970 r. prezes Rady Ministrów przyznał Esmanowi rentę specjalną z tytułu zasług własnych, dopiero wtedy Esman poprosił o rozwiązanie z nim umowy o pracę z dniem 28 II 1970 r.
Esman – archiwista nie zaniedbywał działalności naukowej. Zapoczątkował ją już w okresie studiów, działając w Kole Historyków Studentów UP. Jako członek zarządu tego koła reprezentował środowisko poznańskie na Zjeździe Kół Historyków w Wilnie. Czynnie uczestniczył w organizowaniu Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu w 1925 r. W latach 1937–1939 zbierał materiały źródłowe do historii ruchu plebejskiego w 1846 r. Prace te przerwał wybuch wojny, a zebrana dokumentacja przepadła w okresie okupacji. Owocem ówczesnych zainteresowań i badań był obszerniejszy artykuł „Bydgoszcz na tle wypadków 1846”, opublikowany w 1947 r. w „Arkonie” i biogram Józefa Esmana, wydrukowany w PSB.
Po zakończeniu II wojny światowej swoją uwagę skupił na archiwoznawstwie i publikacji źródeł. Spośród wielu prac poświęconych archiwum bydgoskiemu na uwagę zasługuje referat zatytułowany „Archiwum Państwowe w Bydgoszczy”, wygłoszony 19 II 1947 r. na Pierwszym Ogólnopolskim Zjeździe Historyków Pomorza i Prus w Toruniu, wydrukowany w Zapiskach TNT w Toruniu.
W latach 1957–1958 stał na czele Komitetu Organizacyjnego Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. Przez szereg lat sprawował w BTN funkcję wiceprezesa, wiele czasu poświęcając sprawom organizacyjnym. Bardzo zaangażował się w prace Wydziału Humanistycznego i Komisji Historii BTN. W BTN działał do ostatnich dni swego życia.
Szerszą działalność społeczno-polityczną rozwijał od 1945 r. W czasie walk o Bydgoszcz w styczniu 1945 r. wszedł w skład Tymczasowego Komitetu Obywatelskiego, który przejął władzę cywilną w mieście. Z ramienia tego Komitetu utworzył wspomniany już Komitet Ochrony Mienia Społecznego i Kulturalnego. Zabezpieczał budynek bydgoskiego Archiwum. Był również inicjatorem i współorganizatorem Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich, w której następnie przez szereg lat czynnie działał. Od 1946 r. był członkiem Głównej Komisji BZH. Współdziałał przy tworzeniu w 1945 r. bydgoskiej organizacji SD. Dwukrotnie pełnił funkcję przewodniczącego i trzykrotnie wiceprzewodniczącego WK SD w Bydgoszczy. Wybierany był również do władz centralnych Stronnictwa (CK, Komisja Rewizyjna). Przez szereg lat zasiadał w zarządzie TMMB. W 1971 r. otrzymał tytuł honorowego członka Towarzystwa. Od lutego 1945 do 1950 r. był radnym MRN, a w latach 1948–50, zasiadając w jej Prezydium, zajmował się sprawami oświaty i kultury. W latach 1959–1961 przewodniczył Komisji Kultury WRN. Jako przewodniczący Komisji Kultury po raz pierwszy w historii WRN podjął podczas sesji temat rozwoju szkolnictwa wyższego i nauki w województwie bydgoskim.
Odznaczony został orderami i odznaczeniami: Krzyżem Kawalerskim, Oficerskim i Komandorskim OOP, dwukrotnie ZKZ (1946, 1952), Medalem X-lecia PRL (1955) oraz odznaką Zasłużony dla Archiwistyki (1978). Otrzymał również odznaki: „Bydgoszcz – Zasłużonemu Obywatelowi” i „Za szczególne zasługi dla rozwoju województwa bydgoskiego”. Zmarł 16 IX 1987 r.
spoczywa w kwaterze 10
komisarz policji, numizmatyk, współzałożyciel Bydgoskiego Towarzystwa Numizmatycznego
Urodzony 5 IV 1884 r. w Januszkowie, w rodzinie kołodzieja, Antoniego. W poszukiwaniu pracy i chleba wyemigrował do Westfalii, tam założył rodzinę. Mieszkając w Bochum, zatrudnił się w miejscowej policji jako pracownik cywilny. W 1920 roku powrócił do Polski i zamieszkał w Nakle nad Notecią. Po kilkuletnim pobycie w Nakle osiadł w Bydgoszczy. Miastu temu pozostał wierny do końca swego życia, pełniąc w nim różne funkcje administracyjne. Pracował m.in. w pionie policyjnym Starostwa Powiatowego, był aktywnym członkiem Polskiego Związku Zachodniego. Jako komisarz policji w obliczu zagrożenia niemieckiego otrzymał w 1939 r. rozkaz ewakuacyjny do Łucka na Wołyniu. Przypadek zrządził, że do miejsca przeznaczenia nie dojechał, unikając sowieckiej niewoli i śmierci w Katyniu.
Pierwsze miesiące okupacji hitlerowskiej spędził w Bydgoszczy. Wobec nasilających się represji, dotyczących szczególnie członków Polskiego Związku Zachodniego, W. Dreas schronił się w Krakowie, gdzie pracował w klinice uniwersyteckiej UJ jako księgowy.
W 1945 r. powrócił do miasta nad Brdą. Podjął pracę na stanowisku wicestarosty. W 1946 r. wydał obszerną publikację: „Powiat bydgoski oskarża”, dokumentującą zbrodnie hitlerowskie na ziemi bydgoskiej. Korzystając z niemieckich źródeł, sporządził w niej imienne listy pomordowanych i represjonowanych Polaków powiatu bydgoskiego. Do przejścia na emeryturę pełnił w mieście kierownicze funkcje w administracji.
Jego pasją była historia, systematycznie rozwijał swoją wiedzę w tym zakresie. W kręgu wielu zainteresowań Władysława Dreasa mieściła się numizmatyka, której poświęcił wiele lat swego życia. Jego nazwisko pojawiało się często na łamach przedwojennych pism bydgoskich, m.in. „Dziennika Bydgoskiego” i „Przeglądu Bydgoskiego”. Był kolekcjonerem monet i medali, jednym z podobnych mu entuzjastów, zrzeszonych od 1935 r. w tutejszym Towarzystwie Numizmatycznym, wśród których znaleźli się także Roman Stobiecki, Karol Grams, Leon Rożdżyński, Stanisław Niewitecki, Kazimierz Lewiński. W. Dreas zgromadził imponujący zbiór dawnych monet polskich i obcych, a także unikatowych numizmatów XX-wiecznych. Katalogował i dokumentował dostępne mu eksponaty, opisując je w periodykach krajowych i regionalnych. Był również współzałożycielem Bydgoskiego Towarzystwa Numizmatycznego.
W jego kolekcji znajdowały się monety starożytne, m.in. Eginy, bite w latach 456-450 p.n.e., a także lidijskie, uważane za najstarsze w świecie, ponadto drachmy z czasów Aleksandra Wielkiego oraz monety pochodzące z Aten, Sparty, Syrakuz, starożytnego Egiptu, Judei, Syrii, Antiochii, z wizerunkami licznych władców świata starożytnego. Znaczną część zbiorów wypełniały monety polskie – od denara Mieszka I, poprzez unikatowe numizmaty z czasów kolejnych władców polskich, aż do rzadkich okazów XX-wiecznych. Wiele z nich pochodziło z wykopalisk. Swoją kolekcję W. Dreas ocalił, wywożąc ją do Krakowa podczas okupacji hitlerowskiej. Od 1971 r. był dożywotnim honorowym prezesem Bydgoskiego Towarzystwa Numizmatycznego. Zmarł 28 VI 1975 r.
spoczywa w kwaterze 13
solista – śpiewak operowy
Urodzony 12 IV 1915 r. we wsi Salno pod Koronowem. Młodszy brat Franciszka – urodzonego 22 IX 1910 r. – błogosławionego Kościoła katolickiego, prefekta liceum w Bydgoszczy.
Adolf Dachtera od 1928 r. uczęszczał do Państwowego Gimnazjum Klasycznego w Bydgoszczy. Egzamin dojrzałości zdał 28 V 1935 r. Następnie studiował w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, gdzie uzyskał absolutorium. W 1939 r., po wkroczeniu Niemców do Bydgoszczy, został aresztowany przez gestapo jako zakładnik. Po wypuszczeniu pracował jako praktykant w hurtowni kolonialnej w Bydgoszczy (XII 1939 r. – 31 X 1940 r.), następnie jako księgowy rewident w bydgoskim Zarządzie Nieruchomości (XI 1940 r. – III 1943 r.). Po odmowie wpisu na niemiecką listę narodową został zwolniony z pracy w Zarządzie Nieruchomości i skierowany na lotnisko, gdzie miał pracować jako ślusarz (V 1943 r. – XII 1944 r.). Od połowy grudnia 1944 r. przebywał w obozie pracy – na lotnisku w Jenie. Od 1941 r. czynnie działał w konspiracji bydgoskiej i pomorskiej. Wszedł do Okręgowej Delegatury Rządu RP na Pomorzu ODR „Zatoka”, działał w Wydziale Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego. Zbierał informacje o przemyśle zbrojeniowym i o lotnisku.
Po wyzwoleniu Bydgoszczy podjął w lutym 1945 r. pracę w Miejskim Konserwatorium Muzycznym (od 1946 r. Pomorska Średnia i Niższa Szkoła Muzyczna w Bydgoszczy). Do listopada 1947 r. pełnił w nim funkcję kierownika administracyjnego. Przez pewien czas administrował Pomorskim Domem Sztuki. Równocześnie w latach 1945–1948 kształcił się w bydgoskiej Szkole Muzycznej w klasie śpiewu solowego. Był uczniem profesora St. Sałonowskiego. We wrześniu 1947 r. został zaangażowany do Opery Poznańskiej, gdzie jako śpiewak solista występował do sierpnia 1949 r. Następnie został zatrudniony w Operze Wrocławskiej, gdzie występował do 1973 r., kiedy przeszedł na emeryturę. Na scenie tej opery stworzył wiele bardzo udanych kreacji. Dachtera czynnie działał w Związku Zawodowym Artystów Scen Polskich (od 1948 r.), w SPATiF-e (od grudnia 1953 r.) i w Związku Zawodowym Muzyków RP (od 1948 r.). Zmarł 21 IX 1983 r. w Bydgoszczy.
spoczywa w kwaterze 6
lekarz medycyny, działacz społeczny
Urodził się 1 I 1890 r., w rodzinie lekarza-chirurga Aleksandra Wilk-Czarnowskiego, pochodzącego z Poznania i jego żony Amalii. W domu rodzinnym mówiono po polsku i pielęgnowano tradycję oraz kulturę polską. Po śmierci żony, dr Aleksander Czarnowski sprowadził dla dzieci opiekunkę – Polkę z Pelplina, aby je wychowywała w narodowym duchu i zadbała o mowę ojczystą. Władysław Czarnowski ukończył szkołę ludową w Opolu, a średnią w Poznaniu. Studia medyczne ukończył na uniwersytecie w Bonn.
W roku 1918 zamieszkał w Bydgoszczy, przy ul. Długiej 8/5, gdzie nieprzerwanie, do końca życia, z wyjątkiem lat 1940-1944, prowadził praktykę lekarską. Był znanym i cenionym lekarzem. W okresie II Rzeczypospolitej był głównie lekarzem ludzi biednych i zaniedbanych. Mieszkańcy ubogiej dzielnicy Szwederowa leczyli się przeważnie u Czarnowskiego. Leczył bezpłatnie ludzi z azylu i przytułków. Sam żył skromnie. Znali, cenili i szanowali doktora wszyscy mieszkańcy Bydgoszczy. Przez długie lata leczył pracowników bydgoskiego teatru. W środowisku artystów czuł się najlepiej; uwielbiał muzykę, chodził na koncerty, wystawy i odczyty, a przede wszystkim do teatru.
Druga wojna światowa zastała doktora Czarnowskiego w Bydgoszczy, aczkolwiek 4 IX 1939 r. uniosła go z sobą fala uchodźców – dotarł do Lwowa. W pierwszą niedzielę X 1939 r. powrócił do Bydgoszczy i rozpoczął praktykę lekarską. Dnia 31 XII 1939 r. otrzymał pismo zakazujące prowadzenia praktyki lekarskiej. Kilka dni później wyjechał do Warszawy. W czasie powstania warszawskiego pracował w powstańczym szpitalu. Do Bydgoszczy powrócił w III 1945 r. i rozpoczął praktykę w swoim dawnym mieszkaniu.
Prowadził pamiętniki dotyczące życia przedwojennej Bydgoszczy. Jego osobiste pamiętniki z lat przedwojennych zaginęły, więc musiał je z wielkim trudem odtwarzać. Jednocześnie zbierał i notował współczesne wydarzenia. Był bystrym obserwatorem wszystkiego, co działo się w mieście; stale zapisywał ważne i błahe, ale ciekawe, przypadki. Lubił opowiadać o Bydgoszczy, ludziach i rozbudowie miasta. Był świetnym gawędziarzem, bydgoszczanie niecierpliwie czekali na jego artykuły: „Ze wspomnień starego bydgoszczanina”, regularnie publikowane w Dzienniku Wieczornym.
Zmarł 9 VI 1966 r. W trzy lata po śmierci doktora Czarnowskiego ukazała się jego książka „Ze wspomnień starego bydgoszczanina”.
spoczywa w kwaterze 8
nauczycielka, bibliotekarka, działaczka społeczna
Urodzona 17 IX 1883 r. w Bydgoszczy, córka Eugeniusza, lekarza, i Marii z Halka-Łębińskich. W latach 1890–1900 uczęszczała do niemieckiego liceum Małgorzaty Dreger w Bydgoszczy, następnie do seminarium nauczycielskiego. W 1903 r. zdała egzamin na nauczyciela liceum. W roku szkolnym 1903/1904 przebywała w Krakowie, gdzie uczęszczała na wykłady w języku polskim na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Od 1904 r. zatrudniona w szkolnictwie, pracę zawodową rozpoczęła w liceum Małgorzaty Dreger. Posadę straciła w 1908 r. za działalność na rzecz krzewienia języka polskiego. Od tego roku, do wyzwolenia w 1920 r., Czarlińska prowadziła zajęcia z języka polskiego, literatury i historii w swoim domu. Równocześnie prowadziła kursy historii i literatury w polskich stowarzyszeniach (m.in. w Czytelni dla Kobiet, w Towarzystwie Pań Miłosierdzia). W 1919 r. zorganizowała i prowadziła zajęcia dla ochroniarek przedszkolanek.
Od 1 III 1920 r. Czarlińska pracowała w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Bydgoszczy, uczyła języka polskiego i historii. W 1929 r. zdała w Uniwersytecie Poznańskim uproszczony egzamin państwowy z języka polskiego na nauczyciela szkół średnich. Na emeryturę przeszła 1 IX 1939 r. Okupację przeżyła dzięki pomocy materialnej krewnych i przyjaciół w Bydgoszczy. Po zakończeniu II wojny światowej uczyła w III Gimnazjum i Liceum Żeńskim (1945–1949). Od 1 IX 1949 do 31 VIII 1953 r. pracowała jako nauczyciel kontraktowy języka polskiego, następnie wiedzy o sztuce w Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych. W latach międzywojennych była członkiem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych i Średnich, po II wojnie – Związku Nauczycielstwa Polskiego. Zmarła 25 VI 1968 r. w Kamieniu Krajeńskim.
dziennikarz, literat, wydawca
Urodzony 19 IV 1864 r. w Poznaniu. Kształcił się w Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. W 1891 r. ukończył prawo na UJ. Później studiował jeszcze prawo na uniwersytecie w Wiedniu. Prawdziwą pasją Brandowskiego było dziennikarstwo i literatura. Debiutował na tym polu podczas studiów w 1885 r., jako student redagował „Bibliotekę rodzinną”. Był reporterem „Neues Wiener Journal”. Po powrocie do Krakowa w 1900 r. wydawał „Humorystę” i „Satyra”. W 1904 r. przeprowadził się do Lwowa, tam pracował w „Wieku Nowym”. Założył tygodnik „Herold Polski” (1906–1914). W latach 1906–1910 wydawał również dziennik „Goniec Polski”. Wybuch pierwszej wojny światowej zastał go we Lwowie, a kiedy jesienią 1914 r. przyjechał do Wiednia, został aresztowany i osadzony w więzieniu. Przebywał w nim półtora roku. Po powrocie do Lwowa (w 1917 r.) prowadził własną drukarnię. W 1923 r. przeniósł się do Bydgoszczy. Tu został zatrudniony w „Dzienniku Bydgoskim” Jana Teski. Przez pewien czas zastępował redaktora naczelnego, następnie pracował na stanowisku kierownika działu literackiego. Na łamach dziennika prowadził kronikę towarzyską, publikował opowiadania, recenzje teatralne i artykuły o tematyce kulturalnej. Publicystyczne zacięcie, błyskotliwy humor zapewniały mu popularność wśród czytelników „Dziennika”.
Brandowski nie ograniczał swojej działalności do dziennikarstwa. Tworzył poezję, powieści i utwory dramatyczne. Za humoreskę „Dr Lepke” otrzymał I nagrodę Fliegende Blätter (1884). Jego komedię „Bracia szlachta” (1887) wystawiły teatry w Poznaniu i Krakowie. Do ważniejszych pozycji w dorobku Brandowskiego należy zaliczyć „Szkice i humoreski” (1890), zbiór szkiców „Moja menadżeria” (1909), powieść „Szakale” (1910) oraz nowelę z czasów obrony Lwowa – „Antek garncarz” (1919).
W bydgoskim okresie twórczości napisał pięcioaktową sztukę „Szpieg, czyli tajemnica fortu Pelagia” (1914), melodramat kryminalny „Brylanty pani ambasadorowej”, Bydgoszczy poświęcił powieść „Tomasz Skower i jego córka” oraz liczne obrazki satyryczno-obyczajowe: „Pani Łebkowska”, „W kawiarni u Łuczywka”, „Z opowiadań bydgoskiego detektywa”. Bibliografia tekstów Brandowskiego obejmuje kilkaset artykułów i felietonów, kilkadziesiąt opowiadań i nowel, kilkanaście powieści i kilkadziesiąt wierszy. Zmarł 22 III 1935 r.
magister inżynier rolnictwa, żołnierz AK
Urodzony 24 XII 1909 r. w Wilnie, z rodziców Konstantego-Franciszka i Marii – Dominiki z domu Szrejber. Do 1914 r. mieszkał z rodzicami w Wilnie. Po wybuchu I wojny światowej jego ojciec jako lekarz wojskowy został zmobilizowany do armii carskiej. Natomiast rodzinę ewakuowano do Sum, w głąb Rosji. W 1919 r. rodzina Borzobohatych wróciła do Wilna. Adam Borzobohaty rozpoczął naukę w gimnazjum im. św. Kazimierza w Nowej Wilejce, przerwał ją najazd bolszewicki w 1920 r. Do Wilna wrócił w 1922 r., naukę kontynuował w Nowej Wilejce, a w 1929 r. uzyskał maturę. W tym samym roku zgłosił się do służby wojskowej, został skierowany do Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. Po jej ukończeniu w stopniu plut. podchorążego otrzymał przydział do 1 dywizjonu 19 Pułku Artylerii Polowej w Nowej Wilejce. W 1932 r. został awansowany na ppor. rez. artylerii.
W latach 1930-1934 studiował na Wydziale Rolnym Uniwersytetu Poznańskiego, po uzyskaniu dyplomu inżyniera rolnictwa podjął pracę w Wileńskiej Izbie Rolniczej. W sierpniu 1935 roku wstąpił w związek małżeński z Heleną Krakowską, z która miał troje dzieci. Po ślubie przeniósł się do majątku rodzinnego Wesoły Dwór k/ Zdzięcioła w woj. Nowogrodzkim. Prowadząc własne gospodarstwo równocześnie pełnił obowiązki agronoma rejonowego w Zdzięciole.
Wojnę Obroną 1939 r. odbył w 19 Pułku Artylerii Lekkiej 19 Dywizji Piechoty w składzie Armii „Prusy” na szlaku: Wieluń, Piotrków Trybunalski, Skarżysko Kamienna, Góry Świętokrzyskie. Uniknął niewoli i pod d-twem ppłk. Pełczyńskiego przedarł się do walczącej Warszawy. Po kapitulacji stolicy przedostał się do Wilna, dokąd przybył 15 października. W latach okupacji sowieckiej i litewskiej przystąpił do pracy w konspiracji, przyjął pseudonim „Jelita”, od herbu jakim pieczętowała się rodzina Borzobohatych. W tym samym czasie nawiązał kontakt z kpt. dypl. Antonim Olechnowiczem („Pohorecki”). Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej wrócił z rodziną do Wesołego Dworu, gdzie kontynuował działalność konspiracyjną. Był współorganizatorem Obwodu „Mydło”, Okręgu Nowogrodzkiego AK. Od sierpnia 1941 do lipca 1942 r. był dowódcą plutonu konspiracyjnego AK. Następnie żołnierzem Nowogródzkiego Batalionu Piechoty „Bohdanka” VIII (77 PP) 19 DP AK. W swoim majątku Wesoły Dwór ukrywał Żydów z Wilna, Zdzięcioła, a także z Warszawy (m. in. Ludwika Frydego znanego krytyka literackiego). 26 lipca 1942 r. ucieka przed aresztowaniem gestapo, następnie pod zmienionym nazwiskiem podjął prace w majątku Szumsk w pow. wileńsko-trockim. Nadal działał w konspiracji, dowodził plutonem kolarzy w 10 Brygadzie AK. Po operacji „Ostra Brama” uniknął rozbrojenia przez czerwonoarmistów i wrócił do Wilna. Jego mieszkanie przy ul. Rossa 10 było punktem kontaktowym mjr dypl. Olechnowicza. Zagrożony aresztowaniem Borzobohaty rozpoczął prace w Urzędzie Repatryjacyjnym w Ignalinie i ułatwił wyjazd do Polski wielu poszukiwanym przez NKWD. W czerwcu 1945 r. NKWD założyło „kocioł” w jego mieszkaniu. Borzobohaty, wcześniej o tym powiadomiony wyjechał z Ignalina pociągiem „repatryjacyjnym”.
Po przyjeździe do Polski w 1945 r. osiedlił się w Międzyrzeczu Wlkp., gdzie pracował jako referent w Urzędzie Ziemskim. Od kwietnia 1946 do kwietnia 1947 r. pracował w gospodarstwie Uniwersytetu Poznańskiego w Swadzimiu k/Poznania. W maju 1947 r. został zatrudniony w Plewiskach k/Poznania jako kierownik gospodarstwa Państwowego Instytutu Naukowego Leczniczych Surowców Roślinnych w Poznaniu. Natychmiast nawiązał kontakt z organizacją AK podejmującą działalność po przeniesieniu się z Wilna do PRL-u; w Ośrodku Mobilizacji Okręgu Wileńskiej Armii Krajowej. Borzobohaty prowadził punkt kontaktowy, m.in. przekazuje zasiłki pieniężne dla rodzin akowców represjonowanych przez NKWD. Współpracuje z K. Pietraszkiewiczem, M. Wojciechowskim, W. Walickim i ostatnim k-dtem Okręgu Wileńskiego ppłk. dypl. Antonim Olechnowiczem. W lipcu 1948 r. Borzobohaty został aresztowany przez UB, następnie przewieziony do więzienia przy Rakowieckiej w Warszawie, od marca 1949 r. więziony w Poznaniu. W trakcie pierwszej rozprawy w 1949 r. otrzymał wyrok 6 lat więzienia, w drugiej w 1950 r. wyrok ten podwyższono do 8 lat z pozbawieniem praw obywatelskich, honorowych i konfiskatę mienia. Wyrok odbywał we Wronkach, skąd w październiku 1950 r. został przewieziono do Warszawy na proces ppłk. A. Olechnowicza i innych członków Komendy Okręgu. W więzieniu na Rakowieckiej, spotkał się po 13 latach z bratem gen. bryg. W. Borzobohatym (późniejszym prezesem Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy AK ). W grudniu 1953 r. przewieziony do Potulic; po rewizji wyroku w grudniu 1954 r. zostaje wypuszczony na wolność.
Od lutego 10 lutego 1955 r. do 14 stycznia1957 r. zatrudniony w Przedsiębiorstwie Robót Wodno Melioracyjnych w Ostródzie jako kierownik zagospodarowania. Następnie od 15 stycznia 1957 r. do 30 marca 1958 pracował w PWRN Wydział Rolny Rej. Rolniczy Zakład Doświadczalny w Barzkowicach. Od 1 kwietnia 1958 do 31 lipca 1966 r. PWRN Szczecin Stacja Oceny Odmian w Prusimiu jako dyrektor. W sierpniu 1966 r. został zatrudniony w Wojewódzkim Biurze Geodezji i Urządzeń Rolnych w Bydgoszczy jako kierownik pracowni robót polnych. W 1972 r., po zgonie żony Heleny i przebytym zawale, przechodzi na rentę, a w 1974 r. na emeryturę. W czerwcu 1974 r. ponownie ożenił się, z Jadwigą Czernis.
Był współzałożycielem Duszpasterstwa byłych Mieszkańców Kresów Wschodnich Wileńsko-Nowogrodzkiego ŚZŻAK, przy parafii p.w. św. Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy. Odznaczony został: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1990 r.) Krzyżem Armii Krajowej (Londyn, 1973 r.), czterokrotnie Medalem Wojska (Londyn, 1948 r.), Medalem za udział w Wojnie Obronnej 1939 r. (1987 r.). Zmarł 22 VIII 1992 r.
artysta-plastyk
Urodziła się 30 I 1915 r. w Tomsku na Syberii, córka Michała Bieleckiego i Zenaidy Wasańskiej. Ochrzczona w miejscowości Tajga i ta miejscowość figuruje w dokumentach jako jej miejsce urodzenia. Edukację szkolną rozpoczęła we Władywostoku, natomiast maturę zdała w Sionimie, w 1933 r. W tym samym roku rozpoczęła studia na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie; w pracowniach: Ludomira Śledzińskiego, Tymona Niesiołowskiego i Bolesława Jamontta. Do 1941 r. uczyła rysunków w gimnazjum w Sionimie. Aresztowana przez Niemców w 1942 r., następnie wywieziona na przymusowe roboty. Straciła cały swój dorobek artystyczny i poważnie nadwerężyła zdrowie.
Po wojnie zamieszkała w Bielsku-Białej, tam też wstąpiła w 1946 r. do Związku Polskich Artystów Plastyków. W 1953 r. osiedliła się w Bydgoszczy. Dużo rysowała, w tym czasie powstał ciekawy cykl portretów dziecięcych. Malowała również pejzaże, uliczki miejskie i ciekawe zakątki Bydgoszczy. Zajmowała się malarstwem ściennym, mozaiką, reliefem, sgraffitto. Projektowała plakaty, a ze szczególnym pietyzmem wykonywała wystrój wnętrz lokali użytkowych. Prace z tego zakresu H. Bielawska-Gwiazdowska zrealizowała w Powiatowych Domach Kultury: w Pile (1960), Czarnkowie (1964), w Domu Oświaty Sanitarnej w Toruniu (1965), w klubie kawiarni Przedsiębiorstwa „Nafta” w Pile (1967), w Klubie Nauczyciela w Bydgoszczy (1969) oraz w Domu Kultury w Kamieniu Krajeńskim (1970).
Od połowy lat 60. rozpoczął się najciekawszy okres jej twórczości. Pod wrażeniem starodawnych ikon i cerkiewnej sztuki Bułgarii, Jugosławii i Rumunii powstały impresje bizantyjskie. Prace te wyróżniają się ciekawą barwą, dobrą kompozycją ikon, cerkiewek i innych budowli. Chętnie brała udział w plenerach malarskich, dużo pracowała w Oddziale Bydgoskim ZPAP. H. Bielecka-Gwiazdowska zajmowała się także pracą pedagogiczną, uczyła w Technikum Ceramicznym w Fordonie. Kochała młodzież, była instruktorką zespołów artystycznych. Pełniła rozmaite funkcje społeczne w Okręgu Bydgoskim ZPAP, m.in. w latach 1967—1969 była prezesem tego Okręgu.
H. Bielawska-Gwiazdowska od 1947 r. brała udział w wystawach okręgowych, okolicznościowych oraz w wystawach sztuki polskiej za granicą (Mińsk — 1955, Moskwa — 1955, Schwerin — 1974). Wystawy indywidualne jej malarstwa odbyły się w Bydgoszczy (1973 – dwie ekspozycje) oraz w Łomży.
Latem 1974 r. w Rumunii uległa zatruciu pokarmowemu. Walczyła z chorobą i pracowała; wystawiała prace w Białymstoku i czyniła przygotowania do dużej restrospektywnej wystawy swoich prac, która miała się odbyć w 1975 r. w salach Biura Wystaw Artystycznych w Bydgoszczy. Wystawa była pośmiertnym przeglądem dorobku Heleny Bieleckiej-Gwiazdowskiej. Na wystawie prezentowano jej malarstwo sztalugowe, rysunek oraz za pośrednictwem barwnych fotogramów ukazano również jej malarstwo ścienne. Zmarła 18 XII 1974 r.
artysta plastyk, pedagog
Urodzony 9 V 1890 r. w Dierżonowie w b. powiecie koźmińskim. W latach 1896–1908 uczęszczał do poznańskiej szkoły średniej dla chłopców. Egzamin dojrzałości złożył 19 III 1908 r. Po ukończeniu szkoły średniej przeniósł się do Krakowa, gdzie uczył się w Państwowej Szkole Przemysłowej na Wydziale Przemysłu Artystycznego. W 1910 r. wstąpił do Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie studiował malarstwo pod kierunkiem Józefa Pankiewicza. W 1914 r. przerwał studia, został powołany do wojska. Brał udział w walkach na Litwie i Łotwie. Dostał się do niewoli rosyjskiej, a następnie bolszewickiej. Do Polski Biedowicz wrócił w końcu 1918 r. Osiadł w Poznaniu, gdzie 12 V 1920 r. ukończył kurs dla nauczycieli rysunków, uzyskując prawo do udzielania lekcji w szkołach publicznych powszechnych. Od 1 IX 1920 r. podjął pracę nauczyciela rysunku w Państwowym Gimnazjum w Kościanie, następnie od 1 IX 1923 r. zatrudniony został jako nauczyciel rysunku w gimnazjum żeńskim w Bydgoszczy. W latach 1931 i 1932 przebywał w Paryżu, gdzie odnowił kontakty z J. Pankiewiczem.
W 1926 r. doprowadził do utworzenia Związku Artystów Plastyków Nadnotecia i Pomorza, następnie w 1929 r. Związku Plastyków Pomorskich. W roku szkolnym 1937/1938 nauczał w Państwowym Gimnazjum Miejskim im. Marszałka Rydza-Śmigłego w Bydgoszczy. W Bydgoszczy zastał go wybuch wojny, w październiku 1939 r. schwytano go w czasie obławy na ulicy. Został skierowany przez Niemiecki Urząd Pracy do przymusowych prac rolnych w majątku Mościska, w powiecie wyrzyskim. Po powrocie z robót został wysiedlony z mieszkania przy ulicy Piotrowskiego. W tym czasie znalazł pracę w wyświetlarni filmów E. Nordmanna, pracował tam do 1945 r.
Po zakończeniu wojny włączył się w organizację szkolnictwa i życia artystycznego miasta. Od 23 IV 1945 r. był zatrudniony jako kierownik referatu szkół artystycznych w Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Województwa Pomorskiego w Bydgoszczy. Równocześnie pracował jako pedagog, jako nauczyciel rysunku i malarstwa w założonym przez Mariana Turwida w 1945 r. Państwowym Liceum Technik Plastycznych (obecnie Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. L. Wyczółkowskiego). Od 1 IX 1950 r. objął stanowisko kierownika Oddziału Szkolnictwa Artystycznego w Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego. Równocześnie do 30 VI 1951 r. pełnił obowiązki okręgowego wizytatora szkolnictwa artystycznego. Po kilku latach pracy w administracji powrócił do szkolnictwa, ponownie został zatrudniony (od 1 IX 1952 r.) na stanowisku nauczyciela rysunku i malarstwa w Państwowym Liceum Plastycznym. W szkole tej pracował do 31 VIII 1959 r.
Uczestniczył w działalności organizacji zawodowych plastyków. Do Związku Polskich Artystów Plastyków został przyjęty 17 IV 1946 r. (od 1949 r. członek rzeczywisty). Biedowicz pozostawił po sobie skromny dorobek artystyczny. Kilka jego prac znajduje się w Muzeum Okręgowym im. L. Wyczółkowskiego. W jego twórczości malarskiej wyraźnie widać wpływ impresjonizmu. Tematyka prac to głównie portrety, pejzaże i martwe natury. Jako pedagoga cechowała go zdolność przekazywania wiedzy, umiejętność analizy dzieła malarskiego, patrzenia na obraz. Jego lekcje były warsztatem opanowania podstaw rzemiosła artystycznego. Był sumiennym pedagogiem i rzetelnym artystą. Zmarł 14 XII 1961 r.