kapitan Wojska Polskiego, dziennikarz, nauczyciel

   Urodzony 25 V 1884 r. w Warszawie, był synem Michała powstańca z 1863 r. i Walerii z Towiańskich (córki Andrzeja Towiańskiego). Pobierał nauki w warszawskim IV Gimnazjum Klasycznym, był wychowankiem Aleksandra Janowskiego, założyciela Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Studiował historię i filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Po ich ukończeniu wyjechał do Oxfordu, gdzie studiował historię. W 1913 r. wrócił do kraju i jako ochotnik w I Kadrowej Kompanii Legionów Józefa Piłsudskiego uczestniczył w walkach frontowych. W czasie I wojny światowej ukończył Szkołę Oficerską, w 1918 r. został adiutantem generała Władysława Sikorskiego.

   Kapitan Wojska Polskiego, jako zawodowy oficer życie swoje związał z Bydgoszczą (od 1923 r.), gdzie objął stanowisko wykładowcy w Szkole Oficerskiej dla Podoficerów (od 1928 r. do 1938 r. Szkoła Podchorążych dla Podoficerów). Do 1939 r. nauczał przedmiotów humanistycznych w bydgoskich gimnazjach męskich. W latach 1933–1938 był jednym z redaktorów „Przeglądu Bydgoskiego”, współpracował z „Dziennikiem Bydgoskim” oraz z czasopismami wojskowymi: „Bellona”, „Żołnierz Polski” i „Polska Zbrojna”. Zajmował się tematyką historyczną, której poświęcał szkice, eseje i rozprawki popularnonaukowe. Był cenionym działaczem kulturalno-oświatowym, prelegentem i wykładowcą w Szkole Podchorążych.

   Lata II wojny światowej Andrzej Kulwieć spędził w Bydgoszczy, gdzie pracował jako robotnik w fabryce mebli. Działał w tym czasie w konspiracyjnym ruchu oporu. Po wyzwoleniu Bydgoszczy natychmiast zaangażował się do akcji zabezpieczania ocalałych z pożogi wojennej dzieł sztuki, zbiorów bibliotecznych oraz dokumentacji zbrodni hitlerowskich na terenie Bydgoszczy. Zmarł 8 II 1946 r.

   W Muzeum Wojsk Lądowych, przy ulicy Czerkaskiej 2, została umieszczona tablica jego pamięci (w 1996 r.). Nazwisko kapitana Kulwiecia widnieje również na tablicy pamiątkowej poświęconej Szkole Podchorążych (1998 r.). Jego mogiłą opiekuje się Muzeum Wojsk Lądowych.

regionalista, działacz społeczny, członek Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy

   Urodzony 18 I 1920 r. w Chełmży koło Torunia. Syn Wincentego, rzemieślnika, i Władysławy z Dobraków. W rodzinnym mieście uczęszczał do szkoły powszechnej. Po jej ukończeniu kontynuował naukę w Gimnazjum Humanistycznym, a następnie w Państwowym Liceum Handlowym w Toruniu. W czasie okupacji niemieckiej pracował jako robotnik, a od 1941 r. do końca okupacji był pomocnikiem biurowym w przedsiębiorstwie budowlanym Fischer w Toruniu i Warszawie. W 1944 r. uczestniczył w powstaniu warszawskim w oddziałach pomocniczych. Po zakończeniu wojny pracował jako kasjer w Urzędzie Miasta w Chełmży. Od lipca 1946 r. do 1 IV 1950 r. był kierownikiem zaopatrzenia w Bydgoskich Zakładach Tłuszczowych „Pollena”. W latach 1950–1970 prowadził inwestycje w Okręgowej Centrali Spółdzielni Ogrodniczych w Bydgoszczy. Od 1 IX 1970 r. do stycznia 1982 r., do przejścia na emeryturę, zatrudniony był na stanowisku kierownika działu w Wojewódzkim Zarządzie Rozbudowy Miast i Osiedli Wiejskich w Bydgoszczy.

   Jego pasją była historia Bydgoszczy i regionów Pomorza i Kujaw. W prasie bydgoskiej opublikował wiele artykułów i wzmianek historycznych. Współpracował z „Ilustrowanym Kurierem Polskim”, z „Gazetą Pomorską” i „Dziennikiem Bydgoskim”. Od 1960 r. udzielał się w Towarzystwie Miłośników Miasta Bydgoszczy. Zabiegał o utrwalenie pamięci zasłużonych bydgoszczan: Antoniego Chołoniewskiego, Teofila Magdzińskiego, Zygmunta Malewskiego, Ludwika Sosnowskiego, doktora Emila Warmińskiego i innych. Doprowadził do odnowienia ich grobów na bydgoskich cmentarzach: Starofarnym i Nowofarnym. Czynnie działał w Komisji Wydawniczej TMMB. Publikował w „Kalendarzu Bydgoskim”, wydawanym przez to Towarzystwo. Był autorem kilku broszur z zakresu historii regionalnej. Opracował „Przewodnik po cmentarzu Nowofarnym” (Bydgoszcz, 1991). Był współinicjatorem budowy pomnika Leona Barciszewskiego, prezydenta Bydgoszczy w latach 1932–1939. W styczniu 1981 r. wszedł w skład Założycielskiego Komitetu Budowy Pomnika Leona Barciszewskiego (przekształconego w Społeczny Komitet Budowy Pomnika Leona Barciszewskiego). Przez szereg lat jako członek i rzecznik prasowy Komitetu uparcie zabiegał o realizację tego zamierzenia. W dniu 11 XI 1989 r. został odsłonięty pomnik Leona Barciszewskiego. W latach 1991–1992 doprowadził do umieszczenia w kościele farnym tablicy pamiątkowej ku czci prymasa Stefana kardynała Wyszyńskiego i jego biskupów pomocniczych: Lucjana Bernackiego i Jana Michalskiego. Od lipca 1992 r. pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego Miejskiego Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Przyczynił się do umieszczenia w różnych punktach miasta tablic pamiątkowych poświęconych ofiarom zbrodni niemieckich i stalinowskich. Od grudnia 1992 r. był zastępcą przewodniczącego Komitetu Obchodów 650-lecia Bydgoszczy.

   Odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi (1979), odznaką honorową „Bydgoszcz – Zasłużonemu Obywatelowi” (1989), Medalem 60-lecia TMMB (1983), Medalem Prezydenta Bydgoszczy (1989), srebrną i złotą odznaką – Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej. Zmarł 6 X 1995 r.

spoczywa w kwaterze 12

major WP, 16. Pułk Ułanów Wielkopolskich, działacz społeczny

   Urodzony 21 VII 1897 r. w Częstochowie. Pod wpływem spotkania z młodym oficerem 1. Pułku Ułanów Beliny, Gustawem Orlicz-Dreszerem, który spotkał się pod klasztorem jasnogórskim z młodzieżą polską. Młody Juliusz Kroenitz wstąpił w szeregi legionowe. W legionach służył stosunkowo krótko, został skierowany do prac organizacyjnych i szkoleniowych w POW (prawdopodobnie na przełomie 1916 i 1917 r.).

   Wydarzenia listopada 1918 r. zastały go w rodzinnej Częstochowie. Jako sekcyjny w jednostkach POW wziął udział w rozbrajaniu Niemców i przejmowaniu miasta. Po tych wydarzeniach został na własną prośbę przeniesiony do nowo formującego się szwadronu kawalerii. Po wcieleniu szwadronu do 11. Pułku Ułanów Legionowych, uczestniczył w walkach 1919–1920 r. W przerwach pomiędzy działaniami wojennymi ukończył kurs podchorążych. Podczas wojny polsko-sowieckiej był ciężko ranny.

   Po zakończeniu działań wojennych w stopniu podporucznika na własną prośbę zwolnił się z wojska i zapisał się na studia. Do służby wojskowej powrócił w kwietniu 1921 r. – trafił do 11. Pułku Ułanów Legionowych w Ciechanowie. W kawalerii pozostał do kampanii wrześniowej. Kolejno awansowany był na stopień: porucznika (1 V 1921 r.), rotmistrza (1 I 1931 r.). W tym okresie służby wojskowej ukończył z czołową lokatą kurs unifikacyjny dla oficerów sztabowych w Rembertowie.

   W 1933 r. został przeniesiony do 16. Pułku Ułanów Wielkopolskich w Bydgoszczy. Po pięciu latach służby przeniesiono go do Pomorskiej Brygady Kawalerii (1938 r.). W 1938 r. awansował do stopnia majora. W Pomorskiej Brygadzie służył w inspektoracie armii „Toruń” – w dyspozycji inspektora armii gen. Władysława Bortnowskiego. W trakcie służby zasłużył na wysoką ocenę u przełożonych.

   W czasie kampanii wrześniowej brał udział w walkach, w składzie sztabu armii „Pomorze”, jako oficer do zleceń dowódcy armii – gen. Władysława Bortnowskiego. W dniu 23 września 1939 r., po daremnych próbach wydostania się z kotła i po przejściu Bzury, u boku gen. Bortnowskiego dostał się do niewoli. Przebywał w kilku obozach jenieckich, m.in. w Grossborn.

   Do Polski powrócił w 1945 r. ze zdrowiem zniszczonym w wyniku przejść wojennych i niewoli. Nie wrócił już do wojska. W wieku 50 lat zdobył zawód technika ceramika i podjął pracę w przemyśle ceramicznym. Równocześnie aktywnie działał w stowarzyszeniach naukowo-technicznych i w środowisku kombatanckim. Szczególnie bliskie jest mu środowisko żołnierzy września i oczywiście kawalerii. Organizował spotkania weteranów 16. Pułku Ułanów Wielkopolskich.

   Odznaczony został: dwukrotnie Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi i Jasnogórskim Medalem Pro Fide et Patria. Zmarł 29 IX 1982 r.

spoczywa w kwaterze 6

dziennikarka radiowa, członkini ZWZ-AK

   Urodzona 26 V 1914 r. w Ciechocinku, z domu Grzelecka. Córka Leopolda, urzędnika Państwowego Zakładu Zdrojowego w Ciechocinku, i Józefy z domu Czaki. Uczyła się w Zakładzie ss. Urszulanek we Włocławku, gdzie w 1933 r. złożyła egzamin dojrzałości. W 1935 r., po zawarciu związku małżeńskiego z kapitanem Julianem Jachną, który służył w 36. Pułku Legii Akademickiej, zamieszkała w Warszawie. W czasie kampanii wrześniowej 1939 r. pełniła dyżury na warszawskich dworcach kolejowych i w Szpitalu Ujazdowskim.

   Do pracy konspiracyjnej włączyła się w końcu 1941 r., działała w Komisji Propagandy Okręgu Warszawskiego oznaczonej kryptonimami „KOPR” i „Sztuka”. Praca Jachniny polegała na przygotowywaniu tekstów literackich dotyczących wojny i okupacji: opowiadań, anegdot, odezw, tekstów piosenek, plakatów itp. Była autorką książki „Anegdoty i dowcipy wojenne” (1942 r.) – dwa zachowane egzemplarze książki przechowywane są w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Dnia 3 XI 1942 r. została aresztowana w lokalu kontaktowym przy ulicy Wilczej 54. Przeszła przesłuchania na Pawiaku, a następnie została przewieziona do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. W końcu października 1944 r. przekazano ją do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück, w którym doczekała się wyzwolenia w kwietniu 1945 r.

   W kwietniu 1946 r. powróciła do Polski i zamieszkała w Gdańsku, pracowała w Biurze Odbudowy Portu. Po roku na stałe przeniosła się do Bydgoszczy, gdzie 1 V 1948 r. została zatrudniona w Rozgłośni Polskiego Radia. Pracowała w kilku redakcjach, była kierownikiem redakcji kulturalnej oraz redakcji audycji regionalnych, a także zastępcą kierownika redakcji audycji literackich. Miłośniczka folkloru Pałuk, ziemi krajeńskiej, Kaszub i Kujaw, autorka wielu wybitnych pozycji programowych o rzadkich i zanikających zwyczajach i tańcach ludowych np. „Jak to na Pałukach bywało”. Nagrała ponad 300 audycji, współpracowała z Polskim Towarzystwem Ludowoznawczym, z muzeami etnograficznymi i towarzystwami kulturalnymi. Opracowywała reportaże literackie, audycje słowno-muzyczne i in. Niektóre były emitowane na antenie ogólnopolskiej. Współpracowała z działem muzycznym i literackim Programu I PR. Współorganizowała konkurs na zbieranie starych pieśni i podań, brała też udział w przygotowywaniu zjazdów twórców ludowych. Przewodnicząca sekcji ludowej w KPTK w Bydgoszczy. W lutym 1972 r. została zastępcą kierownika redakcji audycji literackich. Na emeryturę przeszła 31 V 1974 r.

   Jako jedyna dziennikarka radiowa w regionie i jedna z nielicznych w kraju była laureatką radiowego „Złotego Mikrofonu” (1970 r.). Otrzymała wiele nagród i wyróżnień, m.in. w 1958 r. Artystyczną Nagrodę Wojewódzką I stopnia za popularyzowanie twórczości ludowej. W 1972 r. Klub „Pomorania” przy Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim w Gdańsku uhonorował Jachninę medalem „Stolema”. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” oraz odznaką honorową „Za szczególne zasługi dla województwa bydgoskiego”. Udzielała się w Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg w Bydgoszczy. Zmarła 20 VII 1996 r.

spoczywa w kwaterze 7 a

śpiewak operowy, żołnierz AK, piłkarz „Gwardii” Bydgoszcz, działacz społeczny

   Urodzony 4 V 1914 r., lekcje muzyki pobierał w rodzinnym Krakowie, marzył od dziecka o karierze operowej, do której zresztą przygotowywał go prof. Gustaw Serafin. Po zdobyciu w Szczecinie uprawnień śpiewaka solisty – jeździł po kraju w ekipach popularnego Artosu. Od 1946 r. zamieszkał w Bydgoszczy. Nad Brdę przywiodła go pochodząca z Pomorza żona oraz praca w nowo powstałym Zespole Pieśni i Tańca Pomorskiego Okręgu Wojskowego.

   Bez wahania zamienił mundur na kostium teatralny, przystąpił do Studia Operowego, oddając swoje losy w ręce prof. Felicji Krysiewiczowej. Decyzja okazała się słuszna, ambitny tenor dopiął swego i przez 20 lat był cenionym artystą bydgoskiego teatru muzycznego. Związany etatowo z bydgoską operą do sezonu 1973/1974, potem przez pewien czas z nią współpracował.

   Długa jest lista jego ról: Stefan w „Strasznym dworze” S. Moniuszki (1958), Franek w „Verbum nobile” S. Moniuszki (1956), Dzidzi w „Hrabinie” S. Moniuszki (1960), Góro w „Madame Butterfly” G. Pucciniego (1961), Ollendorf w „Studencie żebraku” K. Millóckera, Beppo we „Fra Diavolo” D.F. Aubera (1965), Monostatos w „Czarodziejskim flecie” W.A. Mozarta (1971). Ze szczególnym sentymentem wspominał Geralda w „Lakme” L. Delibesa (1959).

   Jego największym scenicznym powołaniem była operetka. W świecie Straussa i Lehara czuł się znakomicie. Tę opinię podzielała publiczność i potwierdzali recenzenci. Największy aplauz zdobył jako Eisenstein w „Zemście nietoperza” J. Straussa (1961). Przezabawny i bufonowaty Eisenstein stał się jego popisową partią.

   Iżela miał jeszcze jedną pasję – piłkę nożną, trenował już przed wojną w Krakowie. W Bydgoszczy był piłkarzem „Gwardii”, świetna kondycja wyniesiona ze sportowej przeszłości pozwoliła mu na podejmowanie licznych ważnych, a pozascenicznych, działań. Mając naturę społecznika, przez 18 lat walczył o prestiż środowiska operowego w Związku Pracowników Kultury i Sztuki, przewodził ZASP-owi przy operze. Był też założycielem i prezesem powołanego w okresie dyrekcji A. Weber, Koła Seniora „Cyganeria”, skupiającego w swoich szeregach kilkudziesięciu weteranów bydgoskiej sceny operowej. Do końca swoich dni czuł się związany z macierzystą instytucją – aktywny, spontaniczny, bez reszty oddany sztuce i tym, którzy ją tworzą.

   W licznych nekrologach żegnano go nie tylko jako artystę śpiewaka, ale także jako żołnierza Września l939, żołnierza Armii Krajowej zgrupowania „Żelbet”, kombatanta odznaczonego licznymi krzyżami, a także jako Zasłużonego Obywatela Miasta Bydgoszczy. Zmarł 3 X 2000 r.

spoczywa w kwaterze 9

poeta, eseista, dziennikarz

   Urodził się 5 VI 1928 r. w Grudziądzu, mieszkał w Chełmnie, Gdańsku i w Bydgoszczy. Podczas okupacji pracował w zakładach chemicznych DAG w Łęgnowie. W 1948 r. zdał maturę w I Liceum Ogólnokształcącym w Bydgoszczy. W 1952 r. ukończył socjologię na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. W latach 1953–1981 pracował w bydgoskim oddziale Polskiej Agencji Prasowej, którym kierował w latach 1969–1981. Odszedł z PAP-u w proteście przeciwko zmanipulowaniu jego relacji z bydgoskiego marca 1981 roku. Po odejściu z PAP-u do 1988 r. pracował w tygodniku społeczno-kulturalnym „Fakty”. Dziennikarstwo było dla Hoffmana szkołą pisania – zwięzłego, ale treściwego. Od 1988 r. pracował w Biurze Wystaw Artystycznych jako specjalista do spraw oświatowych.

   Debiutował wierszem „Kartka z kalendarza” opublikowanym w 1951 roku w „Nowym Torze”. Rok wcześniej, 8 grudnia 1950 roku, na falach bydgoskiej rozgłośni Polskiego Radia debiutował w audycji poetyckiej, do której słowo wstępne wygłosił Zbigniew Herbert. Powiedział w niej o młodszym koledze: „Czujność wobec życia idzie u Hoffmana w parze z czujnością wobec samego siebie i własnej poezji. Poeta o nieprzeciętnej kulturze literackiej i skłonności do wyrafinowania, odczuwa mocno nakaz czasów – nakaz prostoty”. Z biegiem lat Kazimierz Hoffman stawał się coraz bardziej znany, aczkolwiek nigdy nie przestał interesować się dokonaniami młodszych twórców.

   W swoim dorobku posiada kilkanaście tomów poezji – od debiutanckiego „Trzy piętra domu” (1960 r.) po najnowszy, zarazem ostatni tom poezji „Znaki” (2008 r.). Fascynacja sztuką widoczna jest nie tylko w jego poezji, ale również w jego twórczości eseistycznej. Wydał bowiem dwa zbiory esejów o malarstwie: „Wybór i język” (1989 r.) oraz „Przy obrazie” (1998 r.). Wiele wierszy publikował na łamach czasopism: „Fakty”, „Pomorze”, „Kwartalnik Artystyczny”, „Twórczość”, „Literatura”. Swój ostatni, opublikowany w 2008 roku, tom wierszy zatytułowany „Znaki” Kazimierz Hoffman dedykował Ryszardowi Kapuścińskiemu, wieloletniemu koledze z Polskiej Agencji Prasowej.

   Cichy, skromny, unikał rozgłosu, z mediami rzadko chciał rozmawiać. Twierdził, że bycie poetą „to łaska”. Poetą się bywa, a nie jest. Jako człowiek wierzący odwoływał się do Boga, do absolutu.

   Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i PEN Clubu. Organizował bydgoski oddział Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, którego był przez pewien czas prezesem. Laureat prestiżowych nagród: m.in. Funduszu Literatury (1986), w 2005 roku Kazimierz Hoffman otrzymał prestiżową Nagrodę PEN Clubu za całokształt twórczości, którą wcześniej odbierała m.in. noblistka Wisława Szymborska. Był jak dotąd jedynym bydgoskim poetą, którego w ten sposób wyróżniono. Odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi. Zmarł 3 III 2009 r.

spoczywa w kwaterze 8

kupiec, działacz katolicki, narodowy i społeczny

   Ignacy D. Grajnert urodził się w 28 IX 1869 r., pochodził z Warszawy, skąd wraz z ojcem wyemigrował do Wielkopolski, do Dziembówki pod Ujściem. Następnie wyjechał do Nadrenii, na emigracji pokazał, swoje zaangażowanie w działalności krzewiącej polskość. W 1888 r. był jednym z założycieli Towarzystwa polsko-katolickiego im. Tadeusza w Dusseldorfie. Angażował się w powstanie innych towarzystw polskich na obczyźnie, m.in. Towarzystwo Śpiewu „Polonia” i TG „Sokół”, których był prezesem do 1920 r. Władze niemieckie krytycznie obserwowały działalność polonijną Ignacego Grajnerta, postanowiły zebrać „dowody” jego działalności pozwalające na wydalenie Grajnerta z Niemiec. Po krótkiej inwigilacji przez zniemczonego agenta policji – Moldaua, na skutek jego denuncjacji władze niemieckie nakazały Grajnertowi wraz z rodziną opuszczenie granic Rzeszy. Nakazano mu zlikwidowanie wszystkich prowadzonych interesów gospodarczych. Ignacy Grajnert był wówczas właścicielem trzech wielkich kamienic, które sam pobudował i wielkiego sklepu meblowego.

   W 1920 r. wraz z rodziną przybył do Bydgoszczy, zamieszkał na Bielawkach (ul. Kilińskiego 1). W naszym mieście prowadził sklep meblowy przy ul. Dworcowej, założył fabrykę mebli. Ignacy Grajnert był prezesem Wydziału Towarzystw Bielawskich. Był filarem wielu organizacji społecznych, narodowych i kościelnych. Wszędzie służył radą i pomocą finansową na dobre i szlachetne cele. Pracował również w organizacjach gospodarczych i kredytowych. Zmarł w Bydgoszczy 26 IV 1934 r.

skaut, harcmistrz, regionalista, członek honorowy TMMB

   Urodzony 31 III 1900 r. w Szwederowie (od kwietnia 1920 r. przedmieście Bydgoszczy). Syn Walentego, robotnika, i Rozalii z Lewandowskich. W latach 1906–1913 uczęszczał do szkoły ludowej w Szwederowie – obecnie Szkoła Podstawowa nr 27 przy ulicy Sielskiej 2. Wcześnie rozpoczął pracę zarobkową, był chłopcem na posyłki. Następnie uczył się zawodu elektromontera. Dnia 8 VIII 1917 r. wstąpił do pierwszej w Bydgoszczy polskiej Drużyny Skautów im. Stanisława Staszica zorganizowanej i założonej przez Jana Wierzejewskiego (1884–1937), który był członkiem Głównej Komendy Skautowej na zabór pruski w Poznaniu. Od lata 1917 r. pracował w drukarni „Dziennika Bydgoskiego”. Gordon bardzo szybko stał się jednym z najaktywniejszych skautów bydgoskich. Pomagał Wierzejewskiemu organizować nowe drużyny. Po przyłączeniu Bydgoszczy do Polski Gordon został w końcu marca 1920 r. Komendantem Rad Drużynowych. Od września tego roku z jego inicjatywy utworzono w Bydgoszczy trzy grupy drużyn Związku Harcerstwa Polskiego: drużyny pozaszkolne, drużyny gimnazjalne i drużyny szkół powszechnych. Przez cały okres międzywojenny Gordon należał do najaktywniejszych działaczy harcerskich w Bydgoszczy, był też członkiem 4. Bydgoskiej Drużyny Harcerskiej im. Jana Kilińskiego, tak zwanej „Błękitnej Czwórki”. Od 1925 r. był harcmistrzem Związku Harcerstwa Polskiego. Dwukrotnie pełnił funkcję Komendanta Hufca w Bydgoszczy (1920, 1930). Zawodowo pracował w Elektrowni Miejskiej.

   Zmobilizowany, walczył przeciwko Niemcom we wrześniu 1939 r. jako kapral 1. Dywizji Piechoty Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Wyszków”. W październiku 1939 r. powrócił do Bydgoszczy. Został skierowany do pracy w Warsztatach Kolejowych (obecnie zakłady PESA), gdzie był spawaczem. Wkrótce włączył się do działalności konspiracyjnego harcerstwa, 4 VI 1940 r. został zaprzysiężony w ZWZ-AK i w Szarych Szeregach.

   Po wojnie w harcerstwie działał okresowo. W latach 1945–1966 pracował jako urzędnik w Zakładach Energetycznych Okręgu Północnego w Bydgoszczy. Po przejściu na emeryturę w 1966 r. z pasją badał dzieje Bydgoszczy. Owocem tych badań były cykle artykułów: Bydgoszcz jakiej nie znamy, Z teki szperacza, Bydgoskie pożegnania, Bydgoskie dzielnice w „Dzienniku Wieczornym” i „Kalendarzu Bydgoskim”. Od lat dwudziestych do śmierci był zaangażowany w działalność Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy, które w 1980 r. nadało mu godność członka honorowego. W 1976 r. w plebiscycie TMMB i redakcji „Dziennika Wieczornego” uznany został za najpopularniejszego bydgoszczanina – Prezydium Miejskiej Rady Narodowej nadało mu odznakę honorową „Bydgoszcz – Zasłużonemu Obywatelowi”. Zmarł 2 I 1982 r.

   Jedna z bydgoskich ulic na osiedlu Przylesie w Fordonie nosi jego imię.

spoczywa w kwaterze 16

proboszcz parafii św. Wincentego à Paulo w latach 1945–1957

   Urodził się 12 IV 1909 r. jako jedenaste dziecko Jana i Marianny z domu Lizak w parafii Szczurowa nieopodal Brzeska, w diecezji tarnowskiej. W 1921 r. rozpoczął naukę w Niższym Seminarium Księży Misjonarzy w Krakowie. W 1925 r. wstąpił do Zgromadzenia i kontynuował naukę w seminarium na Stradomiu. Studia filozoficzno-teologiczne odbył w Instytucie Zgromadzenia. Po wyświęceniu na kapłana 4 XII 1932 r. wyjechał na misje do Shuntehfu w Chinach. Z powodów zdrowotnych powrócił do Polski w 1934 r. Po krótkim pobycie w Warszawie został skierowany do Pabianic i tam pracował do 28 II 1938 r.

   Od 1 III 1938 r. pracował w Bydgoszczy jako wikariusz parafii św. Wincentego à Paulo. Po wybuchu II wojny światowej pozostawał w Bydgoszczy, pomimo kilkakrotnych aresztowań i szykan nie opuścił miasta. W sierpniu 1940 r., zmuszony do tego przez gestapo, wyjechał z Bydgoszczy. Zamieszkał w Tarnowie, gdzie pracował jako misjonarz ludowy. Powrócił do Bydgoszczy, jako proboszcz i superior 15 III 1945 r.

   Z dniem 1 IX 1957 r. został mianowany administratorem parafii św. Anny we Wrocławiu. Ze względów zdrowotnych został zwolniony z obowiązków 1 IX 1973 r. Zamieszkał w domu Zgromadzenia w Bydgoszczy, gdzie zmarł 5 XI 1973 r.

nauczyciel muzyki, dyrygent i organizator chórów

   Urodzony 16 I 1903 r. w Polskiej Wsi (pow. Gniezno), jako pierwsze dziecko Stanisława i Zofii z domu Adamczewskiej. Po ukończeni siedmioklasowej szkoły powszechnej w Kłecku (pow. Gniezno), H. Furmanowicz naukę rozpoczął w niemieckim seminarium nauczycielskim w Rogoźnie. Uczył się w nim do 1918 r., kiedy to przerwał naukę na 8 miesięcy. W 1920 r. następnie wstąpił do Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Wągrowcu. Podczas wojny polsko-bolszewickiej przerwał  naukę i ochotniczo wstąpił w szeregi armii polskiej. Po powrocie z wojska powrócił do seminarium wągrowieckiego, które ukończył 13 VI 1924 r. Posadę nauczyciela podjął, kolejno w dwóch wiejskich szkołach podstawowych w ok. Wągrowca (Nowe i Pruścice). Od 1 XI 1925 r., pracował w siedmioklasowej szkole w Chodzieży. W 1926 r. przeniósł się do Bydgoszczy, by od 1 maja rozpocząć pracę nauczyciela w szkole powszechnej Św. Jana przy ul. Świętojańskiej 2. Pełnił dodatkowo funkcję opiekuna drużyny harcerskiej. Podczas pracy w tej szkole dyrygował Bydgoskim Chórem Męskim, powstałym w sierpniu 1929 r. Na dwa miesiące w 1930 r. objął dyrygenturę chóru w Towarzystwie Śpiewu „Dzwon” w Bydgoszczy. Od początku roku szkolnego 1930/31, przez kolejne pięć lat (do VIII 1935 r.), pracował w Miejskim Gimnazjum Męskim, (Miejskie Liceum i Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczym im. M. Kopernika). Od września 1934 r. nauczał muzyki w prywatnym, żeńskim gimnazjum humanistycznym, założonym i prowadzonym przez bydgoskie Koło Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych. W tym ostatnim pracował do września 1939 r.

   Równocześnie z pracą nauczyciela muzyki Furmanowicz podjął studia zaoczne w Bydgoskim Konserwatorium Muzycznym w klasie skrzypiec u prof. Wilhelma von Winterfelda, ówczesnego dyrektora Konserwatorium. Egzamin dyplomowy zdał 27 V 1933 r. w Konserwatorium we Lwowie. Legitymując się dyplomem renomowanej uczelni oraz wyśmienitą opinią, prof. H. Furmanowicz był rozchwytywany przez bydgoskie chóry poszukujące dyrygentów. W lutym 12 II 1936 r. został dopuszczony do egzaminu państwowego na nauczyciela szkół średnich, który zdał 14 V 1936 r. przed Komisją Egzaminów Państwowych w Poznaniu, przez co uzyskał pełne kwalifikacje zawodowe do nauczania muzyki jako przedmiotu głównego w szkołach średnich.

   We wrześniu 1939 r. został aresztowany jako profesor polskiego gimnazjum. Przeszedł serię szykan ze strony niemieckich oprawców: codziennie był przesłuchiwany i bito go. Wstawili się za nim niemieccy koledzy – nauczyciele – przypominając, że kiedyś, podczas konferencji metodycznej, wstawił się za niemieckim kolegą. To wydarzenie  pomogło H. Furmanowiczowi wyjść na wolność. Od końca września 1939 r. rozpoczął pracę jako robotnik w cegielni, a później na lotnisku bydgoskim. Dzięki dobrej znajomości języka niemieckiego w 1943 r. uzyskał posadę pracownika biurowego.

   Po wyzwoleniu Bydgoszczy, H. Furmanowicz miał nadzieję na szybki powrót do pracy w szkolnictwie średnim w Bydgoszczy. Jako nauczyciel muzyki podjął pracę na przełomie lutego i marca 1945 r. w szkole podstawowej. Pod koniec marca 1945 r. został zatrzymany przez żołnierza rosyjskiego. Wojskowemu podobał się zegarek na łańcuszku w złotej kopercie, który chciał Furmanowiczowi odebrać. Ponieważ H. Furmanowicz zdecydowanie odmówił, został aresztowany. Za akt sprzeciwu wobec radzieckich władz wojskowych, H. Furmanowicz został zesłany do Dniepropietrowska (Ukraina), gdzie przez pół roku pracował przy przenośniku w cegielni. Nie wiadomo jakim sposobem udało mu się powrócić do Polski.

   Pierwotnie skierował się do Krakowa, tam bowiem przeniosła się jego rodzina. Krewni zorganizowali H. Furmanowiczowi pracę w filharmonii krakowskiej na etacie skrzypka. Pracy tej nie mógł podjąć, ciężka praca w czasie wojny i później na zesłaniu, odbiła się negatywnie na delikatnych dłoniach muzyka. Tego samego roku powrócił do Bydgoszczy. We wrześniu 1945 r. H. Furmanowicz rozpoczął pracę jako nauczyciel przedmiotów muzycznych w Liceum Pedagogicznym w Chełmnie. Jednocześnie współorganizował miejską szkołę muzyczną, w której od grudnia 1945 r. objął funkcję dyrektora. Nauczał przedmioty teoretyczne i obejął klasę skrzypiec. W Chełmnie działał również w zarządzie Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego. W szkole muzycznej, która od września 1949 r. zmieniła nazwę na Miejskie Ognisko Muzyczne. H. Furmanowicz zorganizował chór uświetniający imprezy okolicznościowe z okazji rocznic państwowych. W 1951 r. chełmińskie Ognisko Muzyczne upaństwowiono pozostawiając na stanowisku dyrektora H. Furmanowicza. W tym czasie, oprócz działającego w Ognisku chóru, z inspiracji dyrektora powołano do życia orkiestrę i zespół smyczkowy. Po dziewięciu latach kierowania szkołą w Chełmnie, w lutym 1954 r., Furmanowicz został odwołany z stanowiska dyrektora. W latach 1954 – 1956 pełnił funkcję dyrektora muzycznego w bydgoskiej Spółdzielni Muzyków Pedagogów.

   Z początkiem roku szkolnego 1955/56 prof. H. Furmanowicz podjął pracę nauczyciela śpiewu i muzyki w nowo utworzonym Liceum Pedagogicznym w Nakle nad Notecią. W szkole prowadził 60-osobowy chór, orkiestrę dziewczęcą, uczył gry na skrzypcach i akordeonie. Liceum mogło poszczycić się również, utworzonymi przez prof. Furmanowicza, kameralnymi zespołami wokalno-instrumentalnymi. Podstawowy, 4-głosowy chór Liceum Pedagogicznego, prowadzony przez Profesora od 1955 r., zajmował czołowe miejsca we wszystkich konkursach na szczeblu powiatowym i wojewódzkim. Prof. Furmanowicz nie poprzestawał jedynie na kierowaniu chórem. Sam skomponował wiele pieśni (np. Marsz na zakończenie roku szkolnego, Echo kołyski). Równolegle nauczał teorii muzyki i prowadzenia chóru w Państwowym Liceum Muzycznym w Bydgoszczy (1958-1965). Po zamknięciu w 1969 r. nakielskiego Liceum Pedagogicznego, pomimo prawa do wcześniejszej emerytury i kłopotów ze zdrowiem, kontynuuje nauczanie muzyki i zajęcia z chórem w powstałym Technikum Przemysłu Spożywczego, a później Liceum Ekonomicznym w Nakle. Profesor H. Furmanowicz swoją pracą, poświęceniem zyskał sympatię i uznanie młodzieży. Nasilające się w 1975 r. problemy zdrowotne, stały się przyczyną ostatecznego zakończenia pracy z młodzieżą.

   Profesor Henryk Furmanowicz został uhonorowany: – Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (w 1968 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (w 1961 r.), wieloma nagrodami nadanymi przez Kuratorium i Ministerstwo Oświaty, oraz wyróżnieniami lokalnymi. Zmarł 2 V 1976 r.